Tregimet e Shopovit janë të shkurtra, të sakta dhe precize, por njëkohësisht të pasura. Ato janë një praktikë mjeshtërore e filozofisë së thjeshtë të miniaturës – të thuhet shumë me pak fjalë, të kapet gjithçka, dhe këtë sigurisht mund ta bëjë vetëm një autor i përvojshëm dhe i pjekur, një vëzhgues kureshtar dhe një rrëfimtar i talentuar, thuhet në arsyetimin e komisionit.
Çmimi jepet nga Bashkimi Evropian (EU Prize for Literature – EUPL), ndërsa organizatori maqedonas për këtë vit është Institucioni Publik Biblioteka e Qytetit “Vëllezërit Miladinovci” – Shkup, e cila do të marrë pjesë në të gjitha aktivitetet që lidhen me nominimin.
Çmimi Evropian për Letërsi jepet për një libër proze të një autori në ngritje. Duke ndjekur kriteret e sakta të BE-së, komisioni i jurisë në përbërje: Lidija Kapushevska Drakulevska (profesoreshë universitare), Vladimir Jankovski (shkrimtar dhe kandidat maqedonas për çmimin në vitin 2022), Aleksandra Jurukovska (kritike letrare) – si anëtarë, dhe Snezhana Stojçevska – drejtoreshë e Bibliotekës së Qytetit të Shkupit dhe kryetare e komisionit, njëzëri zgjodhën përmbledhjen me tregime “Zentrifuga” nga Ivan Shopov, e botuar nga shtëpia botuese “Begemot”, si përfaqësuese maqedonase për Çmimin Evropian për Letërsi për vitin 2026.
Sipas jurisë, “Zentrifuga” dallohet nga veprat e tjera për cilësinë letrare dhe pjekurinë në shprehje, përmes autenticitetit, origjinalitetit dhe stilit të ndërtuar. Libri ka një kompozicion kompakt dhe homogjen prej 75 mikrofiksionesh (mini tregime, proza të shkurtra) të ndara në tre cikle me nga 25 tekste proze. Ai tërheq me luciditet dhe humor, me histori për personazhe të margjinalizuara, në dukje të pazakonta – çudakë, udhëtarë, njerëz të çmendur, njerëz që edhe fizikisht i përkasin periferisë. Këto vende janë një kronotop i veçantë, kështjellat e fundit të anti-banalitetit dhe anti-melankolisë, ku edhe kur nuk ndodh asgjë, ndodhin shumë gjëra. Në tregimet e shkurtra dhe të dendura për këta njerëz të mirë nga periferia, vizatohet edhe një hartë e qytetit jashtë bërthamës së tij, një peizazh vendesh që ndonjëherë janë larg radarit, por që janë jashtëzakonisht frymëzuese për kthesa ludike. Tregimet e Shopovit janë të shkurtra, të sakta dhe precize, por njëkohësisht të pasura. Ato janë një praktikë mjeshtërore e filozofisë së thjeshtë të miniaturës – të thuhet shumë me pak fjalë dhe të kapet gjithçka, gjë që mund ta bëjë vetëm një autor i përvojshëm dhe i pjekur, një vëzhgues kureshtar dhe një rrëfimtar i talentuar. “Zentrifuga” është një përmbledhje që e mban vëmendjen e lexuesit me të njëjtin ritëm nga teksti i parë deri te i fundit, gjë që e bën tërheqëse si për lexim ashtu edhe për përkthim, si dhe për komunikimin e saj edhe jashtë hapësirës maqedonase – thuhet në arsyetimin e komisionit.
Ivan Shopov (Shkup, 1987) është shkrimtar, përkthyes dhe redaktor maqedonas. Ai ka diplomuar në Departamentin e Letërsisë së Përgjithshme dhe Krahasuese në Fakultetin Filologjik “Bllazhe Koneski” në Shkup. Është autor i librave me tregime të shkurtra, poezi në prozë dhe tekste satirike. Ai shkruan edhe poezi dhe haiku. Disa nga tregimet dhe poezitë e tij janë përkthyer në anglisht, rumanisht, çekisht, serbisht, kroatisht, gjermanisht, sllovenisht, greqisht dhe bullgarisht. Ai përkthen nga anglishtja, serbishtja, bullgarishtja dhe kroatishtja. Në maqedonisht ka përkthyer libra nga Ambrose Bierce, Martha Nussbaum, Miroslav Krleža, Mihail Veshim, Asja Bakić, Zvonko Karanović, Madeleine Thien… Është themelues i qendrës kulturore mobile KC 750, së bashku me Vladimir Lukash.
Në përzgjedhjen për kandidatin maqedonas për çmimin morën pjesë 15 tituj nga 15 autorë nga 8 shtëpi botuese. Përveç “Zentrifuga” të Shopovit, në përzgjedhjen e ngushtë prej tre titujsh hynë edhe “Ku fluturon, Julia?” nga Hana Korneti (IK Ili Ili) dhe “Edhe pushteti do të kalojë” nga Irena Jurçeva (IK Tri), ndërsa në përzgjedhjen më të gjerë ishin edhe librat “Potklek” nga Ljupço Petreski (IK Begemot) dhe “Nanazad” nga Stefan Alijević (IK Ilika).
Sipas kritereve të BE-së, autori i nominuar duhet të ketë botuar nga 2 deri në 4 libra proze dhe të mos ketë më shumë se 4 libra të përkthyer në gjuhë të huaja. Libri nuk duhet të jetë më i vjetër se 18 muaj, duhet të jetë botuar nga një shtëpi botuese, të jetë i disponueshëm në librari dhe të jetë në përputhje me vlerat evropiane. Autorët që e kanë fituar tashmë çmimin ose kanë qenë në përzgjedhjen e ngushtë nuk mund të nominohen përsëri. Këtë vit në përzgjedhjen për Çmimin Evropian marrin pjesë 14 vende: Armenia, Kroacia, Qipro, Çekia, Estonia, Finlanda, Franca, Kosova, Luksemburgu, Lihtenshtajni, Moldavia, Mali i Zi, Maqedonia dhe Suedia.
Çmimi Evropian për Letërsi jepet që nga viti 2009 dhe deri më tani në përzgjedhje kanë marrë pjesë rreth 200 autorë. Çmimi promovon diversitetin letrar dhe dialogun ndërkulturor në Evropë. Fituesit e deritanishëm maqedonas të EUPL janë: Goce Smilevski për “Motra e Sigmund Freud” (2010), Lidija Dimkovska “Jetë rezervë” (2013), Nenad Joldeski “Secili me liqenin e vet” (2016) dhe Petar Andonovski “Frikë nga barbarët” (2020).
Shpallja e fituesve të këtij viti do të mbahet më 29 maj në Muzeun e Artit Bashkëkohor në Varshavë. Fituesi do të marrë 10.000 euro dhe botimin e dy përkthimeve, ndërsa dy autorë do të marrin një mirënjohje të veçantë, 5.000 euro dhe botimin e një përkthimi. Në shtator do të promovohet edhe një antologji me fragmente nga të gjitha librat e nominuar të përkthyera në anglisht. Librat e përkthyer të fituesve do të promovohen në tetor në Panairin e Librit në Frankfurt.
